Podczas jednej z kontroli w miejscu zamieszkania pracownicy ZUS zastali ubezpieczonego przy pracach porządkowych i koszeniu trawy. Mężczyzna przebywał na zwolnieniu lekarskim z powodu dolegliwości barku. W innym przypadku kontrola dotyczyła osoby, która podczas L4 wyjechała za granicę. Po uzyskaniu opinii lekarza prowadzącego ZUS pozbawił ją prawa do zasiłku, ponieważ aktywności podejmowane w trakcie podróży mogły negatywnie wpłynąć na stan zdrowia.
To dwa przypadki z województwa podlaskiego przywołane w podsumowaniu działań kontrolnych za pierwsze dziewięć miesięcy 2026 roku. W tym czasie Oddział ZUS w Białymstoku przeprowadził ponad 9,2 tys. kontroli zwolnień lekarskich. W ich następstwie wstrzymano wypłatę 269 świadczeń chorobowych o łącznej wartości 283,2 tys. zł.
Na tym regionalnym zestawieniu nie kończy się jednak rachunek przedstawiony przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Odrębną pozycję stanowią obniżone zasiłki wypłacane po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego. W ciągu trzech kwartałów ich wartość zmniejszono o 3,33 mln zł, a po zsumowaniu obu kategorii łączna kwota wyniosła niemal 3,62 mln zł.
Mówimy o ważnym rozróżnieniu, ponieważ całej tej sumy nie można traktować jako pieniędzy odebranych osobom przyłapanym na niewłaściwym korzystaniu ze zwolnienia. Kwota 283,2 tys. zł dotyczy wstrzymanych świadczeń po kontrolach, natomiast obniżenie o 3,33 mln zł wynika z odrębnych zasad ustalania wysokości zasiłków po ustaniu ubezpieczenia, w tym ograniczenia podstawy ich wymiaru do 100 proc. przeciętnego wynagrodzenia.
W skali całego kraju przez dziewięć miesięcy przeprowadzono 318,7 tys. kontroli. ZUS wstrzymał wypłatę 15,7 tys. zasiłków o wartości przekraczającej 27,2 mln zł. Kolejne 98,8 tys. świadczeń przysługujących po ustaniu ubezpieczenia obniżono łącznie o 215,6 mln zł.
Dwa rodzaje kontroli, różne powody utraty świadczeń
Nie każda kontrola dotyczy tego samego problemu. Jedna z procedur służy sprawdzeniu, czy osoba przebywająca na zwolnieniu nadal jest niezdolna do pracy. Oceną zajmuje się lekarz orzecznik ZUS, który może skrócić okres zwolnienia, jeżeli uzna, że ubezpieczony odzyskał zdolność do wykonywania obowiązków zawodowych. W określonych sytuacjach do podjęcia takiej decyzji wystarcza dokumentacja medyczna, bez konieczności wzywania chorego na osobiste badanie.
Drugi rodzaj kontroli koncentruje się na zachowaniu ubezpieczonego w czasie niezdolności do pracy. Sprawdzane jest przede wszystkim to, czy nie wykonuje on pracy zarobkowej ani nie podejmuje aktywności sprzecznych z celem zwolnienia. Uprawnienia do takich działań mają nie tylko inspektorzy ZUS, ale również pracodawcy zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób.
Szczególnie istotne jest rozróżnienie między zwykłymi czynnościami dnia codziennego a aktywnością, która może zakłócić leczenie. Samo zwolnienie nie oznacza obowiązku nieprzerwanego przebywania w domu. Chory może udać się do lekarza, apteki, na badania lub rehabilitację, zrobić podstawowe zakupy, a w uzasadnionych okolicznościach odprowadzić dziecko do przedszkola.
Przepisy dopuszczają też niektóre jednorazowe czynności wynikające z ważnych okoliczności, na przykład udział w pogrzebie bliskiej osoby czy załatwienie pilnej sprawy urzędowej, której nie można przełożyć. Warunkiem jest to, aby takie działanie nie utrudniało leczenia ani nie pogarszało stanu zdrowia. Podobnie oceniane są wyjątkowe czynności związane z pracą, które nie mogą jednak wynikać z polecenia pracodawcy.
Konsekwencje naruszenia zasad mogą być dotkliwe. Jeżeli kontrola wykaże wykonywanie pracy zarobkowej albo wykorzystywanie zwolnienia niezgodnie z jego celem, ubezpieczony może stracić prawo do zasiłku chorobowego za cały okres objęty danym zwolnieniem. W przypadku świadczenia rehabilitacyjnego utrata prawa obejmuje cały miesiąc, w którym stwierdzono nieprawidłowość. Jeżeli pieniądze zostały już wypłacone, podlegają zwrotowi.
Od 2027 roku nowe zasady dla pracujących w kilku miejscach
Zmiany czekają osoby, które są objęte ubezpieczeniem chorobowym z więcej niż jednego tytułu, na przykład pracują na etacie u jednego pracodawcy, a dodatkowo wykonują zlecenie dla innego podmiotu. Od 1 stycznia 2027 roku lekarz, na wniosek ubezpieczonego, nie będzie musiał wystawiać zwolnienia dla każdego z tych miejsc, jeżeli charakter jednej z wykonywanych prac pozwala na jej kontynuowanie mimo niezdolności do pracy w drugim miejscu.
Nie będzie to jednak ogólne przyzwolenie na wykonywanie obowiązków zawodowych podczas L4. Możliwość dotyczyć ma sytuacji, w których stan zdrowia wyklucza wykonywanie określonego rodzaju pracy, ale nie uniemożliwia innej aktywności zawodowej. Osoba korzystająca z takiego rozwiązania będzie musiała poinformować płatnika zasiłku o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu ubezpieczenia.
(PW)

