Polscy naukowcy po raz pierwszy znaleźli się w gronie laureatów Marc Raeff Book Prize. Wśród wyróżnionych za 2026 rok są prof. dr hab. Karol Łopatecki z Wydziału Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu w Białymstoku oraz dr Paweł Krokosz z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Międzynarodowe uznanie przyniosła im wspólna monografia poświęcona Adamowi Weydem i przemianom rosyjskiej armii za panowania Piotra I.
Bohaterem nagrodzonej książki nie jest sam car, lecz jeden z ludzi, którzy pomagali wprowadzać jego plany w życie. Adam Weyde był wojskowym, organizatorem i zaufanym współpracownikiem Piotra I. Uczestniczył w przygotowywaniu reform, poznawał rozwiązania stosowane w armiach europejskich, a jego dorobek obejmował między innymi opracowanie regulaminu wojskowego z 1698 roku. Mimo udziału w przebudowie rosyjskiego wojska przez długi czas pozostawał postacią znacznie mniej rozpoznawalną niż najbliżsi współpracownicy monarchy.
Karol Łopatecki i Paweł Krokosz postanowili przyjrzeć się właśnie takim postaciom, których praca miała wpływ na kierunek przemian, choć nie zawsze znajdowały się na pierwszym planie. Rekonstruują biografię Weydego, jego karierę i kontakty, a jednocześnie pokazują, jak powstawały nowe rozwiązania wojskowe i administracyjne. W centrum badań znalazły się nie tylko decyzje władcy, ale też sieci współpracy, drogi awansu i mechanizmy, dzięki którym zamierzenia polityczne przekładano na konkretne przepisy oraz codzienną organizację armii.
Opracowanie takiej historii wymagało szerokiego dotarcia do materiałów archiwalnych. Dokumentacja dotycząca Weydego jest niepełna i rozproszona, dlatego autorzy musieli zestawić różne świadectwa, by odtworzyć jego życiorys oraz rolę w reformach Piotra I. Ich praca łączy perspektywę biograficzną z analizą przemian instytucjonalnych. Pozwala przy tym zobaczyć modernizację rosyjskiego państwa jako proces angażujący znacznie szersze grono osób niż sam monarcha.
Istotnym elementem monografii jest opracowany przez Weydego regulamin wojskowy z 1698 roku. Druga część publikacji zawiera jego przekład na język angielski, który autorzy określają jako pierwszy tego rodzaju w historiografii anglojęzycznej. Dokument stanowił ważny etap rozwoju rosyjskiego prawodawstwa wojskowego i miał znaczenie dla późniejszych regulacji z czasów Piotra I. Dzięki zamieszczeniu tłumaczenia czytelnik może poznać nie tylko naukową interpretację historycznych przemian, lecz także źródło pokazujące, jak porządkowano organizację armii, szkolenie i obowiązki jej członków.
Marc Raeff Book Prize przyznawana jest od 2011 roku za publikacje wnoszące szczególny wkład w poznanie imperium rosyjskiego w tak zwanym długim XVIII wieku. Konkurs organizuje Eighteenth-Century Russian Empire Studies Association (ECRESA), stowarzyszenie afiliowane przy Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies (ASEEES). W edycji 2026 oceniano między innymi wartość naukową, oryginalność oraz jakość opracowania. Jury doceniło w książce polskich badaczy rozległość kwerendy, odtworzenie losów mało znanej postaci oraz połączenie historii wojskowości z analizą przemian społecznych i instytucjonalnych.
Prof. Karol Łopatecki wiąże znaczenie wyróżnienia nie tylko z uznaniem dla pracy obu autorów, lecz także z obecnością polskich badań w międzynarodowej debacie o Rosji. W tym przypadku historia dawnej armii staje się punktem wyjścia do szerszych pytań o mechanizmy władzy, budowanie potęgi państwa i relacje między państwami, a więc zagadnienia ważne również dla współczesnych badań nad stosunkami międzynarodowymi.
Monografia powstała w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki OPUS 16 poświęconego społecznemu i gospodarczemu znaczeniu obozów oraz garnizonów wojskowych w państwie polsko – litewskim w XVI – XVIII wieku. Wyróżnienie przyznane jej autorom to pierwsza w historii Marc Raeff Book Prize nagroda dla polskich badaczy.
(PW)

