Gdy myślimy o katakumbach, przed oczami stają nam mroczne korytarze Rzymu lub klimatyczne podziemia Paryża. Tymczasem w niewielkim Supraślu, tuż pod naszą ziemią, kryje się zabytek całkowicie unikatowy w skali światowej. Katakumby monasteru Zwiastowania Najświętszej Marii Panny to bezcenna nekropolia łącząca zachodni gotyk z duchem chrześcijaństwa wschodniego. Przez dziesięciolecia obiekt ten popadał w ruinę, stał się obiektem dewastacji, a nawet źródłem pozyskiwania kości dla studentów. Dziś interdyscyplinarny zespół naukowców odsłania jego najgłębsze tajemnice.
Supraskie katakumby, według szacunków historyków, powstały w latach 1532 – 1557. To jeden z zaledwie kilku tego typu obiektów architektury obrządku wschodniego w tej części Europy. Pod dawną cerkwią Zmartwychwstania Chrystusa wybudowano układ podziemi z blisko 200 niszami grobowymi.
Przez całe wieki było to miejsce spoczynku najwybitniejszych postaci związanych z podlaską ziemią. W mrocznych murach grzebano nie tylko mnichów zasłużonych dla supraskiej wspólnoty monastycznej, ale także przedstawicieli znamienitych rodów szlacheckich i magnackich – na czele z fundatorami monasteru z potężnego rodu Chodkiewiczów.
Z biegiem wieków ten bezcenny zabytek przeszedł jednak prawdziwą drogę przez mękę. Burzliwa historia, zniszczenia wojenne, bezlitosny wpływ wilgoci, a przede wszystkim zawalenie się naziemnej części cerkwi w XX wieku sprawiły, że podziemia zostały wystawione na bezpośrenie działanie czynników atmosferycznych.
Szczątki zabierane na lekcje anatomii
Niedawno ukazał się 32. numer „Biuletynu Konserwatorskiego Województwa Podlaskiego”, a w nim przełomowy artykuł autorstwa badaczy tematu Andrzeja Borkowskiego oraz Macieja Karczewskiego: „Katakumby supraskie w XX i na początku XXI w. Użytkowanie, destrukcja, badania i ochrona zabytku”. Badacze zestawili ze sobą archiwalne dokumenty, relacje prasowe oraz bezpośrednie świadectwa archeologiczne, kreśląc dramatyczny obraz niszczenia tego miejsca.
Przez dziesięciolecia katakumby nie miały szczęścia do systemowej ochrony. W tekście naukowców udokumentowano nie tylko powolne pękanie murów, osuwanie się sklepień czy naruszanie samych pochówków, ale również bezmyślne składowanie w kryptach odpadów.
Jednym z najbardziej przejmujących i szokujących epizodów w powojennej historii nekropolii był rok 1952. Jak wynika z zebranych przekazów, z supraskich katakumb masowo zabierano wówczas wartościowe historycznie ludzkie szczątki, aby wykorzystywać je jako pomoce dydaktyczne do nauczania anatomii. Przez niemal pół wieku katakumby były świadkiem nieskutecznych prób ratunku, ulegając stopniowej bezczeszczeniu i zapomnieniu.
Nowe odkrycia naukowców obalają utrwalone mity
Ostatnie lata przyniosły jednak zwrot w historii zabytku. Badania archeologiczne i architektoniczne rzuciły całkowicie nowe światło na dzieje nekropolii i podważyły hipotezy, które przez dekady obowiązywały w literaturze naukowej.
Pochówki trwały znacznie dłużej niż myślano. Do tej pory historycy powszechnie uważali, że supraskie katakumby przestały służyć jako miejsce grzebalne w pierwszej połowie XIX wieku. Tymczasem badania archeologiczne przeprowadzone przez zespół wykazały, że nekropolia funkcjonowała jeszcze u schyłku XIX, a nawet na początku XX stulecia. Niewykluczone, że chorych i zmarłych mnichów chowano tam aż do bieżeństwa i ewakuacji Monasteru w 1915 roku.
Koronnym dowodem na nową chronologię było odnalezienie w jednej z nisz grobowych mosiężnej plakietki z inskrypcją z 1885 roku. Upamiętnia ona dar archimandryty Mikołaja Dałmatowa i najprawdopodobniej stanowiła element ozdobnej oprawy księgi Ewangelii. Wraz ze śladami XIX-wiecznych remontów obiekt ten udowadnia, że klasztor do samego końca dbał o swoje podziemia.
Przez lata wśród lokalnej społeczności krążyła legenda o potajemnym, podziemnym tunelu, który miał łączyć katakumby bezpośrednio z budynkiem klasztoru. Ostateczną odpowiedź dały prace archeologiczne przeprowadzone w 2024 roku. Badacze nie znaleźli żadnych śladów podziemnego przejścia. Odsłonięto natomiast ślady po dawkowym, wtórnym wejściu oraz relikty prac budowlanych związanych z przebudowami obiektu.
Nowoczesna technologia na pomoc historii
Przełomem w ratowaniu supraskiej nekropolii okazały się działania z lat 2013 – 2025. Prace rozpoczęły się od odzyskania obiektu przez monaster, jego gruntownego odgruzowania w 2013 roku oraz wybudowania zabezpieczającego zadaszenia. W latach 2024 – 2025 przeprowadzono kluczowe prace zabezpieczające, które pozwoliły ostatecznie zahamować trwający od dekad proces destrukcji. Relikty zabezpieczono w formie tzw. trwałej ruiny.
Dziś podziemia w Supraślu to dynamiczne pole badawcze dla interdyscyplinarnego zespołu ekspertów. W pracach uczestniczą archeolodzy, antropolodzy, fizycy oraz konserwatorzy zabytków.
Naukowcy sięgają po najnowocześniejsze, nieinwazyjne metody, takie jak skanowanie laserowe 3D czy badania georadarowe, co pozwala na skrupulatne zmapowanie podziemi bez naruszania ich delikatnej struktury. Z kolei zaawansowane badania bioarcheologiczne i antropologiczne zachowanych szczątków pozwalają naukowcom odczytać informacje o diecie, przebytych chorobach, stanie zdrowia, a nawet pochodzeniu osób pochowanych w katakumbach wieki temu.
W oczekiwaniu na kolejne odpowiedzi
Zabezpieczenie katakumb w formie trwałej ruiny zamknęło rozdział nieskutecznej ochrony zabytku, jednak naukowcy podkreślają, że to dopiero początek drogi. Zabezpieczona substancja zabytkowa kryje w sobie pytania, na które odpowiedzieć mają kolejne lata badań.
Przed badaczami stoi m.in. zadanie szczegółowego ustalenia chronologii przekształceń architektonicznych budowli, precyzyjnego datowania poszczególnych pochówków, określenia charakteru występujących tam ossuariów (miejsc składowania kości) oraz dokładnego rozpoznania całości materiału antropologicznego.
Dzięki połączeniu nauk humanistycznych ze ścisłymi i przyrodniczymi ten wyjątkowy w skali Europy zabytek architektoniczny i duchowy wreszcie odzyskuje należny mu szacunek oraz miejsce w historii.
Pierwsze tajemnice supraskich krypt zostały już odkryte, ale podziemia wciąż czekają na opowiedzenie pełnej wersji swojej niezwykłej opowieści.
(Ewa Bochenko)

