Styczeń. Mróz – w dzień minus 5, w nocy minus 15 stopni Celsjusza. Białystok, blisko 290-tysięczna metropolia, nagle gasną światła, pojawia się paraliż komunikacyjny, zamarzają kaloryfery i milkną telefony. Czy to scenariusz kinowego katastrofizmu? Nie. To hipotetyczny, ale realistyczny opis siedmiodniowego blackoutu wywołanego skoordynowanym atakiem cybernetycznym. Podczas II Forum Spójności i Rozwoju Granicznego Unii Europejskiej, które odbyło się 4 listopada w Białymstoku, eksperci postawili przerażającą diagnozę: brak prądu to najmniejsze ze zmartwień. Prawdziwym zagrożeniem jest nasza powszechna cyfrowa bezmyślność, bezrefleksyjny konsumpcjonizm oraz fakt, że kontrolę nad polską infrastrukturą przekazaliśmy zewnętrznym graczom.
Scenariusz siedmiodniowego paraliżu zamarzającego Białegostoku i okolic, opracowany na podstawie rządowych modeli kryzysowych, obnaża, jak bezbronni jesteśmy wobec nagłego odcięcia od prądu.
- Dzień 0 (atak): skoordynowany cyberatak na systemy sterowania siecią elektroenergetyczną, połączony z fizycznym sabotażem. Automatyka wyłącza kolejne węzły. Miasto traci zasilanie.
- Dzień 1 (paraliż): gasną światła i sygnalizacje. Powstają gigantyczne korki, zatrzymują się windy, bankomaty i terminale. Szpital Wojewódzki i USK przechodzą na agregaty. Nadajniki komórkowe ulegają przeciążeniu.
- Dzień 2 (zimno i brak wody): spada ciśnienie w wodociągach, a na wyższych piętrach wieżowców woda przestaje płynąć. Ciepłownie wstrzymują pracę, mieszkania zaczynają się wychładzać. Jedzenie w lodówkach ulega zepsuciu.
- Dzień 3 (kryzys humanitarny): w nieogrzewanych wielokondygnacyjnych blokach temperatura spada do poziomu zagrażającego życiu seniorów i dzieci. Szpitale odwołują zabiegi, brakuje paliwa do agregatów. Dochodzi do prób niebezpiecznego ogrzewania mieszkań czymkolwiek.
- Dzień 4-5 (destabilizacja i dezinformacja): sklepy pozostają zamknięte. Wyczerpują się domowe zapasy żywności i leków. Rośnie panika podsycana fałszywymi informacjami w sieci (póki działają niektóre baterie). Służby skupiają się wyłącznie na ochronie szpitali i ujęć wody.
- Dzień 6-7 (powolny powrót): energetycy przywracają zasilanie w węzłach krytycznych. Prąd wraca skokowo, ale usunięcie strat w infrastrukturze wodociągowej i ciepłowniczej potrwa jeszcze tygodnie.
Czy taki scenariusz jest prawdopodobny?
Musimy być świadomi, że blackout może wystąpić w najmniej spodziewanym momencie. Hiszpanie pokazali w zeszłym roku, że nie są na to przygotowani. Dyskusja o cyberbezpieczeństwie ma sprawić, byśmy nie reagowali panicznie, lecz praktycznie – podkreślał dr Paweł Jamróz, prezes Podlaskiej Fundacji Rozwoju Regionalnego.
Ludzka niedbałość: jak zhakować Polskę przez farmę wiatrową?
Próby ingerencji w polski system energetyczny to nie fikcja. Miały już miejsce na przełomie ubiegłego i bieżącego roku.
W Polsce za naszych naturalnych wrogów postrzegamy Rosję oraz Białoruś i to stamtąd spodziewamy się uderzeń – tłumaczyła mjr dr Anna Grabowska-Siwiec, była funkcjonariuszka Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego z 16-letnim stażem kontrwywiadowczym. – Analizowaliśmy udany atak na nasz system bezpieczeństwa. Okazało się, że hakerzy włamali się do sieci poprzez… farmy wiatrowe. Nie były one zabezpieczone nawet podstawowymi hasłami. Brak odpowiedzialności i czysta głupota ludzka w obszarach krytycznych dla całego społeczeństwa to coś, czego powinniśmy się bać najbardziej.
Z kolei dr Kamil Goryń z Uniwersytetu w Białymstoku zwracał uwagę na fakt, że sam blackout jest często jedynie narzędziem i przykrywką.
Aktorzy stojący za takimi atakami chcą wiedzieć, w które miejsca uderzyć, by odtworzenie infrastruktury trwało jak najdłużej. Odłączenie prądu to tylko narzędzie. Ważne jest to, jaki przekaz dezinformacyjny pojawi się w trakcie i co właściwie adwersarz chce poprzez ten chaos osiągnąć w społeczeństwie – mówił Goryń.
Odłączone zamrażarki i bezużyteczna krew
Cyberatak nie musi spalić głównych transformatorów, by doprowadzić do katastrofy. Wystarczy ciche uderzenie w internet rzeczy.
Większość nowoczesnych chłodziarek i zamrażarek, zarówno w hipermarketach, jak i w bankach krwi, jest dziś podłączona do internetu – ostrzega dr Goryń. – Co się stanie, gdy w wyniku cyberataku masowo rozmrozimy plazmę przechowywaną w temperaturze minus 30 stopni? Kiedy krew w bankach ulegnie zepsuciu, natychmiast stajemy przed kryzysem medycznym. Takie „macanie” naszych systemów i sprawdzanie podatności przez wroga dzieje się w internecie każdego dnia, choć wiadomości o tym rzadko trafiają na pierwsze strony gazet.
Dodał przy tym obrazowy przykład. Gigant technologiczny Google odłączył niedawno od sieci 1,3 miliona przystawek Android TV od jednego z producentów, ponieważ stworzono z nich botnet służący do przejmowania kontroli nad domowymi urządzeniami.
„Homo cyberneticus”. Technologia w rękach bezrefleksyjnej masy
Paweł Pisarczyk przedstawił wstrząsającą analizę cywilizacyjną.
Homo sapiens się skończył. Przez ślepy konsumpcjonizm staliśmy się homo cyberneticus. Żyjemy w świecie opisanym przez José Ortegę y Gasseta w „Buncie mas”. Technologia stała się powszechna, ale ludzie zupełnie nie rozumieją, jak ona działa. Traktują ją jak owoce z rajskiego drzewa. Postawę twórczą i odpowiedzialną zastąpił populizm. Mówiąc wprost, nowoczesne społeczeństwo to ludzie absolutnie bezradni wobec procesów, które ich otaczają – mocno punktował prezes zarządu Phoenix Systems S.A. Paweł Pisarczyk.
Na dowód technologicznej naiwności Polski i całej Europy ekspert podał przykłady z naszego codziennego podwórka. Pierwszy to fotowoltaika pod dyktando Pekinu.
Mamy w Polsce wielki boom na fotowoltaikę. Większość inwerterów podłączona jest do chińskiej chmury tylko po to, żeby właściciel mógł na aplikacji w telefonie pokazać szwagrowi, ile prądu wyprodukował. Szacujemy, że około 5 gigawatów energii w Polsce znajduje się pod cyfrowym palcem Chińczyków. Jeśli zdecydują się je wyłączyć jednym kliknięciem, mamy gotowy początek blackoutu. Nikt nie wyśle na nas rakiet – po prostu odepną nas od aplikacji – obrazował.
Niezabezpieczone są też liczniki prądu. Przez 20 lat wdrażaliśmy tzw. inteligentne liczniki energii. Większość z nich to urządzenia sprowadzane z Chin. Każdy taki licznik ma w środku stycznik pozwalający na zdalne rozłączenie prądu. Nikt nigdy nie audytował tych urządzeń pod kątem bezpieczeństwa i obecności ukrytych odbiorników fal.
A przecież wystarczy impuls z satelity na niskiej orbicie, by odciąć zasilanie w milionach domów – zauważył Pisarczyk.
Kolejnym problemem jest naiwność geopolityczna. Zdaniem ekspertów jako Europa przespaliśmy ostatnie dekady, żyjąc w naiwnym przekonaniu o wiecznym dobrobycie.
Myśleliśmy, że Elon Musk zawsze będzie naszym przyjacielem, a USA bezwarunkowo zapewnią nam łączność Starlink. Dzisiaj dopiero zaczynamy budzić się z ręką w nocniku i rozmawiać o cyfrowej suwerenności – zaznaczył prezes zarządu Phoenix Systems S.A.
Przebudzenie czy katastrofa?
Wszyscy zgodnie podkreślali, że jeśli chcemy przetrwać w erze wojen hybrydowych, musimy zbudować własne, niezależne i bezpieczne technologie. W Polsce trwają już prace nad powołaniem narodowego operatora satelitarnego, który umożliwi łączność dla czujników infrastruktury krytycznej zasilanych bateryjnie – tak, by działały one nawet wtedy, gdy w gniazdkach zabraknie prądu.
Jednak technologia to nie wszystko. Najważniejszym ogniwem pozostaje człowiek i zmiana jego nawyków. Dopóki wygoda i chęć posiadania „inteligentnej lodówki” będą wygrywały z podstawowymi zasadami higieny cyfrowej i brakiem sceptycyzmu, blackout – czy to wywołany atakiem na elektrownie, czy chińskim kliknięciem w chmurze – pozostanie realnym mieczem Damoklesa wiszącym nad naszymi miastami.
(Ewa Bochenko / Wideo: Karol Jurczak)
