Siedem dekad pracy nad odkrywaniem i dokumentowaniem przeszłości regionu stało się okazją do spojrzenia nie tylko na dorobek Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego, ale przede wszystkim na ludzi, którzy przez lata ten dorobek tworzyli. 18 września 2026 roku, podczas jubileuszu 70-lecia w białostockim ratuszu, Danuta Jaskanis została uhonorowana Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Jubileuszowi towarzyszyła prezentacja nowej publikacji oraz czasowych wystaw archeologicznych.
Dział Archeologii Muzeum Podlaskiego działa od 1956 roku. Przez siedem dekad zmieniały się metody prowadzenia badań, kolejne pokolenia badaczy i zakres zainteresowań archeologów, ale niezmienna pozostawała podstawowa rola działu – dokumentowanie materialnych śladów przeszłości i ochrona zabytków związanych z dziejami regionu. Muzealne zbiory liczą dziś tysiące obiektów, pozyskanych zarówno podczas badań terenowych, jak i dzięki darom oraz przypadkowym znaleziskom.
Historia działu jest mocno związana z Danutą Jaskanis, której w 1956 roku powierzono jego kierowanie. Była pierwszą kierowniczką jednostki i pełniła tę funkcję do 1981 roku. To właśnie jej podczas jubileuszu wręczono Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, przyznawany za szczególne osiągnięcia w działalności kulturalnej.
Wojewoda podlaski Jacek Brzozowski podczas jubileuszu zwrócił uwagę, że siedemdziesięciolecie było przede wszystkim okazją do przypomnienia osób stojących za historią instytucji. W jego wystąpieniu szczególne miejsce zajęła Danuta Jaskanis, którą określił jako osobę mającą fundamentalne znaczenie dla budowania Działu Archeologii.
Jubileusz siedemdziesięciolecia każdej instytucji to jest czas, w którym możemy podsumować wszystko to, co się wydarzyło w przeszłości. Tak naprawdę to, co udało się zbudować, jak już słyszeliśmy, z niczego. I to jest wielki powód do dumy. Każdy jubileusz to także przypomnienie o miejscach czy miejscu, w którym się znajdujemy. Bez względu na to, czy było to Muzeum Okręgowe, czy dziś jest to Muzeum Podlaskie, jest to ważne miejsce oddziaływujące nie tylko na nasze miasto, ale na cały nasz region. Z mojego punktu widzenia każdy jubileusz, a już na pewno tak dostojny, jak ten dzisiejszy, to powinien być pretekst do opowieści o ludziach. Bo nie ma instytucji, które tworzy się wyłącznie dla siebie, a każda instytucja jest tworzona przez ludzi i dla ludzi – mówił Jacek Brzozowski.
Wojewoda podkreślił przy tym, że dorobek muzeum nie powstawał wyłącznie dzięki samym instytucjom, lecz był efektem wieloletniej pracy konkretnych osób. W przypadku Działu Archeologii szczególne miejsce zajęła Danuta Jaskanis, która przez lata współtworzyła jego naukowe podstawy.
To pani zbudowała tę instytucję. To pani oddała jej swoje życie. To pani w tej instytucji zostawiła cząstkę siebie. I za to wszyscy jesteśmy bardzo pani wdzięczni – powiedział wojewoda podlaski.
Dla samej Danuty Jaskanis przyznany jej medal ma bardzo osobisty wymiar. Wieloletnia kierowniczka Działu Archeologii traktuje go jako symboliczne zakończenie aktywności zawodowej. Okres emerytury poświęciła na uporządkowanie i dokończenie opracowań, tak aby kolejne pokolenie archeologów nie musiało zajmować się niedokończoną pracą.
Jestem bardzo wzruszona. To odznaczenie kończy mój żywot zawodowy i aktywność zawodową. Bo postanowiłam, że żadnego innego opracowania już się nie podejmę, dlatego że wszystko, co mogłam zrobić, to zrobiłam. Właśnie okres emerycki poświęciłam na dokończenie wszystkich opracowań, żeby nie było żadnych zaległości, żeby młode pokolenie tutaj nie miało potem kłopotów z opracowaniami cudzymi, ponieważ to jest zawsze dużo gorzej niż jak autor sam opracowuje – tłumaczyła Danuta Jaskanis.
Jej wspomnienia pokazują zarazem, jak przez dziesięciolecia zmieniało się zaplecze białostockiej archeologii. Kiedy wraz z mężem przyjechała na Białostocczyznę po studiach, dział dopiero budował swoje zbiory. Jednym z pierwszych zabytków, z jakimi miała do czynienia, był żelazny grot znaleziony na grodzisku we Wnorach-Wypychach, dziś wskazywany przez Muzeum Podlaskie jako pierwszy zabytek wpisany do księgi muzealiów Działu Archeologii.
Tak że było nam tutaj dobrze, a potem żeśmy się odwdzięczali za tę życzliwość. Tym, że pracowaliśmy bardzo ciężko nad opracowaniami, głosiliśmy referaty na kongresach, różnych międzynarodowych i polskich konferencjach, nagłaśnialiśmy. I właściwie ten ośrodek po jakimś czasie po prostu już troszkę, jeszcze w dwie osoby dodatkowe, to się stał dużym ośrodkiem naukowym, co tu dużo mówić – wspominała.
Jednym z najważniejszych obszarów jej działalności były badania związane z Jaćwieżą oraz pograniczem mazowieckim, bałtyjskim i ruskim. Danuta Jaskanis szczególnie wspominała wieloletnie prace prowadzone w Święcku-Strumianach, a także wcześniejsze doświadczenia badawcze na Suwalszczyźnie.
Wszystkie były ważne i wszystkie były wielką, czasami niespodzianką ogromną. Ale może najdłuższe badania to były w Święcku-Strumianach, gdzie kopać zaczęłam grodzisko na pograniczu właśnie mazowiecko-bałtyjskim i ruskim, szukając właśnie bałtyjskich jakichś przesłanek, bo zaczęliśmy pracę swoją od badań na Suwalszczyźnie – opowiadała Danuta Jaskanis.
Ważnym elementem jubileuszu było także spojrzenie na dalszą działalność Działu Archeologii. Nie jest on wyłącznie miejscem przechowywania dawnych znalezisk. Obecny zespół nadal prowadzi badania, korzystając z nowych metod i technologii. Obecnie funkcję kierownika działu pełni Adam Wawrusiewicz.
Dyrektor Muzeum Podlaskiego dr Waldemar Wilczewski podkreślił podczas spotkania w ratuszu, że jubileusz pozwolił szerzej udostępnić część zbiorów, które na co dzień pozostają poza ekspozycjami. Przygotowane w ramach obchodów wystawy dały publiczności możliwość zobaczenia zabytków, które zwykle znajdują się w muzealnych magazynach, a ekspozycje można było oglądać również w kolejnych miesiącach.
Jubileuszowi towarzyszyła publikacja „Oblicza przeszłości. 70 lat Działu Archeologii Muzeum Podlaskiego w Białymstoku”. Wydawnictwo wpisuje się w szerszą opowieść o historii działu, jego badaniach, zbiorach i kolejnych pokoleniach archeologów. Samo Muzeum Podlaskie przygotowało również jubileuszową wystawę „Oblicza przeszłości”, prezentowaną w Ratuszu od 12 czerwca 2026 roku do 4 kwietnia 2027 roku.
Siedemdziesięciolecie stało się nie tylko okazją do zamknięcia pewnego etapu. W przypadku Danuty Jaskanis było symbolicznym podsumowaniem wieloletniej pracy, natomiast dla Działu Archeologii momentem, w którym historia prowadzonych badań spotkała się z ich współczesną prezentacją i kolejnymi planami badawczymi. Archeologia pozostaje dzięki temu nie tylko opowieścią o tym, co już odkryto, ale także o tym, czego wciąż można dowiedzieć się o przeszłości Podlasia.
(Piotr Walczak / Wideo: Karol Jurczak)