Kiedy jesienią na podlaskich nekropoliach zapalają się tysiące zniczy, pamięć o niektórych postaciach wciąż pozostaje osnuta mgłą tajemnicy. Jednym z takich bohaterów jest pochodzący z Sokółki Wiktor Boczkowski-Boćkowski – człowiek, którego życiorys przypomina gotowy scenariusz na wieloodcinkowy serial szpiegowski. O jego dramatycznych losach, walkach na frontach i powojennej walce o sprawiedliwość opowiada pasjonat lokalnej historii Krzysztof Promiński.
Promiński od lat bada dzieje regionu, szukając w archiwach opowieści wyrazistych, ale zapomnianych.
Wszystko zaczęło się właśnie tutaj, w Sokółce – rozpoczyna swoją opowieść mój rozmówca. – 23 września 1885 roku na świat przychodzi Wiktor, syn Ludwika Korwin-Boćkowskiego i Franciszki z Sobolewskich. Wokół głęboki zabór rosyjski, brak Polski na mapach, a ten chłopak wyrasta na postać nietuzinkową.
Jak wyjaśnia Promiński, losy Boczkowskiego szybko splotły się z historią wojskową. W czasie I wojny światowej trafił do wywiadu armii carskiej, później służył w Legionie Puławskim, by przez Francję i Armię gen. Hallera wrócić do kraju w 1919 roku.
To nie był zwykły żołnierz – zaznacza pasjonat. – W walce z bolszewikami dowodził 157. pułkiem piechoty i zasłużył na dwukrotne odznaczenie Krzyżem Walecznych. Ale prawdziwie fascynujący jest wątek prywatny. W tym samym 1919 roku żeni się z Wandą Chełmońską, córką samego Józefa Chełmońskiego, autora „Bocianów” czy „Babiego lata”.
Sokółczanin wchodzi dzięki temu do rodziny jednego z najważniejszych malarzy w historii Polski. Z jednej strony cichy świat kontrwywiadu Wojska Polskiego w Poznaniu, z drugiej – świat artystycznej elity.
Mroczne cienie okupowanej Warszawy
Krzysztof Promiński przechodzi do najtrudniejszego rozdziału w życiu „Korwina” – okresu II wojny światowej.
W 1941 roku Boczkowski tworzy w stolicy tzw. Brygadę „Korwina”, tajną komórkę konspiracyjną powiązaną ze Związkiem Walki Zbrojnej, a potem z AK – tłumaczy badacz. – To była praca na krawędzi noża.
Jego ludzie rozpracowywali środowiska komunistyczne i infiltrację ze strony wywiadu sowieckiego. A trzeba zaznaczyć, że w realiach okupacji błąd oznaczał śmierć całej siatki.
Podziemie to nie była monolityczna struktura wolna od konfliktów – zauważa. – Boczkowski spierał się z dowództwem kontrwywiadu AK, zmieniał kryptonimy struktury na Brygadę „Kruka” i przeszedł pod rozkazy delegatury rządu na kraj.
Co więcej, w późniejszych dokumentach pojawiły się ponure zarzuty o jego rzekome kontakty z niemieckimi służbami. To sprawa niezwykle skomplikowana. Jak zauważają historycy, m.in. prof. Piotr Fiedorczyk z Uniwersytetu w Białymstoku, musimy patrzeć na te oskarżenia przez pryzmat tego, co stało się z Boczkowskim po wojnie.
Katownia bezpieki i próba złamania człowieka
Gdy w 1945 roku opadł wojenny kurz, dla wielu dawnych konspiratorów nie oznaczało to spokoju. 30 stycznia 1947 roku „Korwin” został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa.
I tu docieramy do najstraszniejszego momentu tej historii – głos Krzysztofa Promińskiego zauważalnie cichnie. – Śledztwo trwało ponad siedem lat. Siedem lat w rękach komunistycznego aparatu represji.
Z ustaleń prof. Fiedorczyka wyłania się wstrząsający obraz tortur. Podczas przesłuchań śledczy przypalali Boczkowskiemu brodę, próbując wymusić zeznania i przyznanie się do zdrady oraz walki z PPR.
Wyobraźmy sobie człowieka w podeszłym wieku, dawnego oficera wywiadu, traktowanego w tak bestialski sposób. W takich warunkach każde zeznanie staje się wątpliwe. Nie wiemy, ile z tego, co podpisano w aktach, było prawdą, a ile efektem nieopisanego bólu – opowiada.
W 1954 roku sąd skazał Boczkowskiego na 15 lat pozbawienia wolności, ale na fali politycznej odwilży w 1956 roku wyszedł na wolność.
Bez rehabilitacji, ale z prawem do pamięci
Wyrok go nie złamał moralnie, ale zniszczył zdrowotnie. Do końca swoich dni walczył o sprawiedliwość. Pisał wnioski o wznowienie procesu, wskazywał na nielegalne metody ubeków, chciał odzyskać dobre imię.
Sąd Najwyższy był jednak nieprzejednany. Wiktor Boczkowski zmarł w 1967 roku bez rehabilitacji – podsumowuje badacz.
Dlaczego o nim opowiada? Bo, jak mówi, historia Sokółki to nie tylko daty w podręcznikach, ale przede wszystkim tacy ludzie. Niejednoznaczni, tragiczni, uwikłani w wielką politykę i brutalne śledztwa.
Podkreśla, że nie chodzi o to, by stawiać „Korwinowi” bezkrytyczne pomniki, ale o to, byśmy znali historię człowieka z naszego miasta, który przeszedł przez prawdziwe piekło i o którym pamięć po prostu nie powinna zgasnąć.
(Ewa Bochenko)

