W sercu województwa podlaskiego, w niewielkiej miejscowości Kamienna Stara, kryje się prawdziwy skarb – najstarsza drewniana świątynia w regionie. Ufundowana na początku XVII wieku przez potężny ród Wiesiołowskich, kaplica jest bezcennym zabytkiem, którego dzieje bada dr Grzegorz Ryjewski. Archiwalne zapiski rzucają światło na jej burzliwą historię.
Kaplica została wzniesiona jako fundacja jednego z najważniejszych rodów w historii regionu. Choć dziś stanowi bezcenny zabytek, jej losy na przestrzeni wieków bywały burzliwe, co doskonale obrazują zachowane dokumenty.
Od dachu za 200 florenów po brak funduszy
Już w 1719 roku archiwa odnotowują, że świątynia nie posiadała żadnego uposażenia. Jej dach i ogrodzenie zostały naprawione tylko dzięki hojności plebana z Dąbrowy, który na ten cel przeznaczył 200 florenów, przy wsparciu podskarbiego królewskiego Ossolińskiego.
Kolejne dekady przynoszą dalsze informacje o stanie obiektu.
W 1775 roku kaplica w Kamiennej jest wymieniana jako jedyna w całej parafii dąbrowskiej. Z kolei zapiski z 1820 roku wspominają, że była to budowla skromna, z jednym ołtarzem, chórem i zakrystią, ale „bez żadnych kościelnych ozdób”. – opowiada dr Grzegorz Ryżewski, historyk.
Szczegółowy opis pochodzi z 1840 roku, maluje obraz nieco zaniedbanej, lecz wciąż trwającej budowli: „stara, drewniana, gontami kryta, do której drzwi jedne. Ołtarz 1 z obrazem św. Anny, w kopule sygnaturka. (…) Kiedy i przez kogo wystawiona i poświęcona żadnego śladu nie ma, ni też funduszu oraz sprzętów żadnych nie znajduje się”. Zmierzono ją dokładnie – miała 26 arszynów długości i 12 szerokości. Otoczona była płotem i obsadzona lipami. Dokumenty potwierdzają, że w tamtym okresie kaplica nie miała nawet stałego pozwolenia na odprawianie nabożeństw.
Walka o przetrwanie i odnowę
Przełom nastąpił w połowie XIX wieku. Po prośbie złożonej w 1846 roku, dziesięć lat później arcybiskup Wacław Żyliński wydał tak zwany indult, czyli oficjalne zezwolenie na sprawowanie liturgii. W tym samym okresie kaplica przeszła częściowy remont – została wybielona, a jej ołtarz odnowiony i pozłocony w wielu miejscach.
Ostatnia z przytoczonych wzmianek, pochodząca z 1911 roku, opisuje kaplicę jako „drewnianą, pokrytą słomą, w dobrym stanie”, ale wciąż funkcjonującą bez stałego duszpasterza i parafian.
Historia kaplicy w Kamiennej Starej to opowieść o przetrwaniu i determinacji lokalnych społeczności w dbaniu o jeden z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w naszym województwie.
(EB)