Trzynaście projektów związanych z ochroną podlaskiej kultury i materialnego dziedzictwa otrzymało łącznie ponad 178 tys. zł dofinansowania od Samorządu Województwa Podlaskiego. Pieniądze zostaną przeznaczone zarówno na rzeczy, które nadal żyją w lokalnej kulturze – tradycyjne stroje i muzykę – jak i na ratowanie przydrożnych krzyży oraz kapliczek, które są świadectwem historii poszczególnych miejscowości.
Wsparcie pochodzi z dwóch tegorocznych konkursów: „Podlaski mecenat kulturalny 2026” oraz „Kapliczki Podlaskie 2026 – ocalić od zapomnienia”. Ich wspólnym mianownikiem jest zachowanie tego, co tworzy lokalną tożsamość, choć oba programy koncentrują się na innych elementach regionalnego dziedzictwa.
Pierwszy z konkursów jest skierowany do organizacji i grup zajmujących się działalnością kulturalną. Dofinansowanie pozwoli im uzupełnić wyposażenie potrzebne do kultywowania tradycji, przede wszystkim stroje ludowe i historyczne oraz instrumenty muzyczne. Drugi program dotyczy niewielkich obiektów związanych z historią i religijnym dziedzictwem miejscowości – kapliczek, krzyży i innych miejsc, które często pozostają poza tradycyjnymi mechanizmami finansowania ochrony zabytków.
To właśnie ta druga grupa obiektów jest szczególnie narażona na znikanie z krajobrazu. Przydrożny krzyż czy kapliczka może mieć ogromne znaczenie dla mieszkańców konkretnej wsi albo miasteczka, nawet jeśli formalnie nie jest zabytkiem wpisanym do rejestru. Ich stan zależy więc często od lokalnej inicjatywy i zaangażowania organizacji, parafii czy mieszkańców.
Pieniądze na stroje i muzykę
W ramach „Podlaskiego mecenatu kulturalnego 2026” sześć organizacji otrzymało łącznie 117 tys. zł. Największe pojedyncze dotacje, po 20 tys. zł, trafią do Fundacji Tradycja i Rozwój na stroje ludowe dla chóru Małe Rutkowianki oraz do Stowarzyszenia Zespół Regionalny Mazowia na rekonstrukcję i zakup tradycyjnych strojów Podlasia Nadbużańskiego.
Blisko 20 tys. zł otrzyma Fundacja im. Łukasza Górnickiego na historyczne stroje dla grupy rekonstrukcyjnej Zaciąg Łukasza Górnickiego. Prawie 20 tys. zł przyznano także Stowarzyszeniu Wspierania Kultury Narodowej Małe Podlasie, które wykorzysta dotację na rekonstrukcję dziecięcych strojów ludowych z regionu siemiatyckiego.
Kolejne 19,5 tys. zł otrzyma Stowarzyszenie Podlaska Brać Szlachecka na zakup strojów kontuszowych. Ponad 18 tys. zł przeznaczono natomiast dla Ochotniczej Straży Pożarnej w Hajnówce na instrumenty dla orkiestry dętej – dwa puzony tenorowe i klarnet basowy.
Takie zakupy mogą wydawać się z pozoru jedynie wydatkiem na wyposażenie zespołów. W praktyce pozwalają jednak grupom nadal występować w strojach odpowiadających tradycji danego regionu i odtwarzać muzykę, która jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów lokalnej kultury. To szczególnie ważne w przypadku młodych uczestników zespołów i grup rekonstrukcyjnych, dla których kontakt z tradycją odbywa się przede wszystkim poprzez praktyczne działanie.
Krzyże i kapliczki zyskają szansę na przetrwanie
Drugi konkurs – „Kapliczki Podlaskie 2026 – ocalić od zapomnienia” – objął siedem projektów o łącznej wartości 61 tys. zł. W tym przypadku pieniądze nie trafiają na organizację wydarzeń, lecz na konkretne prace przy obiektach znajdujących się w podlaskich miejscowościach.
Po 10 tys. zł otrzymają parafia pw. św. Anny w Radziłowie na odtworzenie przydrożnego krzyża w Czerwonce oraz Stowarzyszenie Przyjaciół Powiatu Bielskiego na renowację krzyża w Sasinach.
Po 9 tys. zł przeznaczono dla parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gródku na renowację kapliczki Matki Bożej i krzyża „Słupek”, a także dla Stowarzyszenia Ziemia Sokólska na renowację Krzyża Jubileuszowego „Chrystus wczoraj – dziś – na wieki” w Sokółce.
Kolejne projekty obejmują renowację przydrożnego krzyża w Raduninie, prowadzoną przez Prawosławną Parafię św. Anny w Królowym Moście, oraz remont pamiątkowego krzyża w Gródku realizowany przez Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Gródeckiej. Oba zadania otrzymały po 8 tys. zł. 7 tys. zł trafi do Koła Gospodyń Wiejskich Róża w Rudce na pierwszy etap remontu kapliczki św. Józefa.
W przypadku małej architektury sakralnej znaczenie ma nie tylko sam wygląd obiektu. Przydrożne krzyże i kapliczki często są związane z konkretnymi wydarzeniami, rodzinami i historią miejscowości. Przez dziesięciolecia funkcjonowały jako punkty ważne dla lokalnej społeczności, dlatego ich zniszczenie oznaczałoby utratę nie tylko materialnego elementu krajobrazu, ale również części pamięci o miejscu.
Samorząd województwa zwraca uwagę, że oba programy mają także znaczenie dla turystyki. Odwiedzający region poznają Podlasie nie tylko przez duże atrakcje czy zabytkowe obiekty, ale również przez lokalną kuchnię, muzykę, stroje i charakterystyczną architekturę rozsianą po wsiach i miasteczkach.
Właśnie dlatego tegoroczne dotacje łączą dwa pozornie różne obszary. Z jednej strony pomagają grupom, które nadal aktywnie tworzą i pokazują regionalną kulturę, z drugiej – pozwalają zabezpieczać materialne świadectwa przeszłości. Jedno i drugie składa się na obraz Podlasia, który nie powstaje wyłącznie w muzeach, lecz jest obecny także w codziennym życiu lokalnych społeczności.
Jak podkreśla Jacek Piorunek, członek zarządu województwa odpowiedzialny m.in. za kulturę, „Podlaski mecenat kulturalny” jest jednym z działań służących wspieraniu kultury, sztuki i dóbr kultury w całym województwie.
Marszałek Łukasz Prokorym zwraca natomiast uwagę, że zachowanie tradycji ma znaczenie zarówno dla mieszkańców, jak i osób odwiedzających region. To właśnie lokalne stroje, muzyka, zwyczaje i małe obiekty obecne w krajobrazie pozwalają zobaczyć Podlasie z perspektywy znacznie szerszej niż tylko najbardziej znane atrakcje.
Łącznie ponad 178 tys. zł pozwoli więc zrealizować trzynaście konkretnych przedsięwzięć. Część pieniędzy zamieni się w stroje, które pojawią się podczas kolejnych występów, inne w instrumenty używane przez orkiestrę, a jeszcze inne w odnowione krzyże i kapliczki, które przez kolejne lata pozostaną elementem podlaskiego krajobrazu.
To właśnie takie niewielkie, rozproszone przedsięwzięcia decydują często o tym, czy lokalna tradycja pozostaje żywa, czy stopniowo znika. Tegoroczne programy Samorządu Województwa Podlaskiego mają pomóc w obu tych obszarach – zarówno tym, którzy tradycję tworzą i przekazują dalej, jak i tym, którzy próbują zachować materialne ślady przeszłości.
(PW)