Na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej w Białymstoku odsłonięto odrestaurowaną macewę Sory Zamenhof – stryjenki Ludwika Zamenhofa, twórcy języka esperanto. To jedno z nielicznych materialnych świadectw obecności rodziny Zamenhofów w mieście. Renowacja nagrobka jest częścią szerszych działań na rzecz ochrony żydowskiego dziedzictwa Białegostoku, prowadzonych we współpracy polskich i zagranicznych instytucji.
Odnowiony nagrobek przypomina o rodzinie, której losy są nierozerwalnie związane z historią miasta. Zachowało się niewiele materialnych pamiątek po Zamenhofach, dlatego odnalezienie fragmentów macewy Sory Zamenhof miało wyjątkowe znaczenie dla badaczy i osób zajmujących się ochroną zabytków.
Elementy zniszczonego nagrobka zostały odnalezione podczas wieloletnich prac prowadzonych na cmentarzu przez przedstawicieli amerykańskiej fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund. Na tej podstawie przygotowano program konserwatorski, a w 2026 roku rozpoczęto jego realizację we współpracy z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Renowację przeprowadził konserwator dzieł sztuki Bartosz Markowski.
Przy okazji odsłonięcia odrestaurowanej macewy zaprezentowano również nowe ogrodzenie nekropolii sfinansowane przez Białystok oraz nową bramę, której fundatorem została Fundacja Rodziny Nissenbaumów.
Dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury dr Martyna Zaniewska podkreśla znaczenie podobnych inicjatyw dla zachowania pamięci o dawnych mieszkańcach miasta.
Czuję ogromną radość i wzruszenie, że spotykamy się w tak ważnym dniu. W świecie wciąż rosnących napięć i konfliktów czujemy jeszcze większą odpowiedzialność i potrzebę, aby pielęgnować pamięć o historii i tożsamości naszego miasta, a także wspierać wszelkie inicjatywy, które służą upowszechnianiu pamięci o spoczywających na cmentarzu przy ulicy Wschodniej mieszkańcach Białegostoku, którzy tworzyli to miasto – mówi.
Uroczystość zgromadziła przedstawicieli środowisk zajmujących się ochroną dziedzictwa żydowskiego z Polski i zagranicy. Wśród uczestników znaleźli się m.in. naczelny rabin Polski Michael Schudrich, reprezentanci fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund, przedstawiciel Fundacji Rodziny Nissenbaumów Wojciech Lygus, zastępca prezydenta Białegostoku Rafał Rudnicki oraz Magdalena Barbaś, należąca do rodziny Zamenhofów.
Integralną częścią wydarzenia było historyczne oprowadzanie po cmentarzu żydowskim. Poprowadziła je dr Heidi M. Szpek – historyczka i wiceprzewodnicząca Bialystok Cemetery Restoration Fund, która od dwóch dekad dokumentuje inskrypcje nagrobne na białostockiej Bagnówce i innych nekropoliach regionu. Uczestnicy mogli poznać historię miejscowej społeczności żydowskiej oraz losy osób spoczywających na cmentarzu.
Prace prowadzone przez Bialystok Cemetery Restoration Fund od lat przyczyniają się do ratowania jednego z najcenniejszych zabytków związanych z historią żydowskiego Białegostoku. Organizacja, powołana w 2016 roku przez potomków białostockich Żydów, angażuje wolontariuszy z kilku krajów. Dotychczas odrestaurowano ponad 3,5 tys. nagrobków i udokumentowano informacje znajdujące się na przeszło pięciu tysiącach macew.
O samej Sorze Zamenhof zachowało się niewiele informacji. Wiadomo, że około 1857 roku poślubiła Josela Wolfa Zamenhofa, brata Marka Zamenhofa – ojca Ludwika Zamenhofa. Była matką siedmiorga dzieci. Odnowienie jej miejsca pochówku pozwala lepiej poznać dzieje rodziny twórcy esperanto i uzupełnia wiedzę o genealogii jednego z najbardziej znanych Białostoczan.
(PW)