Zabytki to nie tylko chłodne, kamienne mury czy zakurzone dokumenty w archiwach. To przede wszystkim żywa tożsamość naszego regionu, która bez odpowiedniej troski może bezpowrotnie zniknąć. Niestety, wiele cennych obiektów niszczeje w zapomnieniu, pada ofiarą wandalizmu lub po prostu przegrywa walkę z czasem. Starostwo Powiatowe w Białymstoku wraz z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków ruszają z wyjątkową inicjatywą i poszukują pasjonatów historii, którzy chcą wziąć sprawy w swoje ręce. Każdy może dołączyć do tego grona i uzyskać oficjalny, prestiżowy status społecznego opiekuna zabytków.
Choć funkcja ta ma charakter społeczny, czyli jest wykonywana bezpłatnie, w ramach wolontariatu, to jej ranga jest bardzo wysoka. Status ten jest ściśle uregulowany przez polskie prawo – a dokładniej przez ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Opiekun nie jest jedynie obserwatorem. To osoba wyposażona w konkretne narzędzia i uprawnienia, która staje się oficjalnym partnerem dla instytucji państwowych. Do jej głównych zadań należy stałe obserwowanie stanu technicznego i prawnego lokalnych zabytków. W przypadku wykrycia dewastacji, zaniedbań, kradzieży czy jakichkolwiek innych zagrożeń, opiekun natychmiast alarmuje służby konserwatorskie oraz policję.
Kolejnym zadaniem jest stały, bezpośredni kontakt z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków oraz Starostą Białostockim. Opiekunowie często jako pierwsi sygnalizują potrzebę podjęcia pilnych prac zabezpieczających.
Społeczny opiekun powinien również upowszechniać wiedzę o znaczeniu zabytków wśród lokalnej społeczności. Opiekunowie organizują prelekcje, spacery historyczne lub piszą artykuły, tłumacząc sąsiadom, dlaczego warto dbać o stare kapliczki, dworki czy historyczne układy urbanistyczne.
Zgodnie z ustawą, społeczny opiekun zabytków jest uprawniony do pouczania osób, które naruszają przepisy o ochronie zabytków i opiece nad nimi. Może na przykład zwrócić uwagę osobie niszczącej elewację zabytkowego budynku lub prowadzącej nielegalne poszukiwania z wykrywaczem metali.
Kto może ubiegać się o ten status?
Służba ta jest dostępna dla każdego, kto ma w sobie pasję i chce zrobić coś dobrego dla regionu. Aby ubiegać się o legitymację społecznego opiekuna zabytków, należy spełnić kilka podstawowych wymogów formalnych:
- posiadać pełną zdolność do czynności prawnych,
- być osobą niekaraną za przestępstwa popełnione umyślnie,
- wykazać się podstawową wiedzą z zakresu ochrony zabytków oraz chęcią do jej stałego pogłębiania.
Co ważne, funkcję tę mogą pełnić nie tylko osoby prywatne. Polskie prawo pozwala na to, aby społecznym opiekunem zabytków została osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Oznacza to, że o ten status mogą ubiegać się m.in.:
- stowarzyszenia historyczne i regionalne,
- fundacje działające na rzecz kultury,
- koła gospodyń wiejskich,
- lokalne grupy działania,
- ochotnicze straże pożarne czy nawet szkoły.
W przypadku organizacji, wyznaczają one konkretną osobę fizyczną, która będzie reprezentować je w działaniach terenowych.
Korzyści z pełnienia funkcji
Bycie społecznym opiekunem zabytków to nie tylko obowiązki, ale też ogromna satysfakcja i prestiż. Osoba powołana na to stanowisko otrzymuje oficjalną legitymację wydaną przez Starostę Białostockiego. Dzięki temu statusowi zyskuje realny wpływ na to, jak wygląda i jak jest chroniona historia w okolicy.
Osoba piastująca tę rolę nie jesteś już „anonimowym przechodniem”, ale osobą reprezentującą system ochrony zabytków w Polsce, co znacznie ułatwia rozmowy z właścicielami obiektów czy lokalnymi władzami. Opiekun ma także możliwość rozwoju poprzez bezpośredni dostęp do wiedzy eksperckiej Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków.
Jak krok po kroku zostać opiekunem?
Cała procedura rozpoczyna się od zgłoszenia chęci pełnienia tej funkcji. Oficjalnego ustanowienia dokonuje Starosta właściwy dla miejsca zamieszkania kandydata, jednak dzieje się to zawsze na wniosek Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Dlatego pierwszym krokiem jest kontakt z urzędem konserwatorskim.
Osoby oraz organizacje zainteresowane pełnieniem tej zaszczytnej roli proszone są o składanie swoich kandydatur bezpośrednio do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku , ul. Dojlidy Fabryczne 23, 15-554 Białystok, tel. 85 741 23 32
Więcej o samej procedurze, wymaganych dokumentach lub dopytać o szczegóły techniczne, informacji udzielają również urzędnicy powiatowi w Starostwie Powiatowym w Białymstoku, w Wydziale Spraw Społecznych i Zarządzania Kryzysoweg, tel. 85 740 39 81.
(Ewa Bochenko)