Przebrani w renesansowe stroje rekonstruktorzy, żywe lekcje historii, symboliczne przekazanie władzy oraz biesiada z tradycyjnymi knyszami i nowo zaprezentowanymi boniakami – tak Knyszyn obchodził 458. rocznicę nadania praw miejskich. Uroczystości, które odbyły się w niedzielę, 18 października, przypomniały o niezwykłej przeszłości tego podlaskiego miasteczka. To właśnie tutaj przed wiekami chętnie wypoczywał i rządził Rzeczpospolitą Obojga Narodów król Zygmunt II August, czyniąc z Knyszyna jedną z najważniejszych rezydencji monarchii.
Ilość historycznych wątków i wielkich postaci związanych z Knyszynem mogłaby posłużyć za scenariusz niejednego filmu. Choć symboliczną i najbardziej przełomową datą w dziejach miejscowości pozostaje rok 1568, w którym król Zygmunt August oficjalnie nadał jej prawa miejskie, rozwój osadnictwa w tym miejscu nastąpił znacznie wcześniej.
To wcale nie oznacza, że Knyszyn dopiero od 1568 roku był miastem. Nie, on miastem był znacznie wcześniej. Z ksiąg miejskich i zapisków widzimy, że już około 1509 roku powstała wieś kmieca Knyszyn – mówił burmistrz Krzysztof Chowański, zwracając uwagę na długa historię osadnictwa na tych ziemiach.
Pierwsze pisane wzmianki o miejscowości pochodzą z początków XVI wieku. Początkowo Knyszyn wchodził w skład majątku Mikołaja Radziwiłła, kanclerza litewskiego, który w 1520 roku ufundował tu pierwszy kościół. W 1528 roku jego syn, biskup żmudzki Mikołaj Radziwiłł – mając świadomość, że dobra knyszyńskie zostały wcześniej zajęte przez jego ród w sposób nieprawny – zdecydował o przekazaniu ich królewiczowi Zygmuntowi Augustowi. Decyzja ta zmieniła losy miejscowości na zawsze.
Formalny przywilej miejski z 1568 roku stał się dla Knyszyna potężnym impulsem rozwojowym. Prawa miejskie oznaczały powołanie własnego samorządu, możliwość organizowania regularnych jarmarków oraz dynamiczny rozkwit lokalnego rzemiosła i handlu. Skutki tego historycznego skoku cywilizacyjnego są widoczne w Knyszynie do dziś – chociażby w zachowanym, charakterystycznym XVI-wiecznym układzie urbanistycznym ulic.
„Czasy Zygmuntowskie” bez wątpienia stały się złotym wiekiem miasta. Z inicjatywy monarchy w Knyszynie wybudowano reprezentacyjny ratusz na rynku, miejskie łaźnie oraz budynek wagi, a najważniejsze ulice pokryto brukiem. Miasto stało się jedną z ulubionych prywatnych siedzib monarchy, który kochał polowania w otaczających miejscowość ostępach Puszczy Knyszyńskiej. Historycy udokumentowali aż 19 dłuższych pobytów Zygmunta Augusta w Knyszynie – spędził tu łącznie niemal 500 dni w latach 1533 – 1572.
To stąd król kierował sprawami państwowymi Rzeczypospolitej Obojga Narodów, tu podpisywał kluczowe dokumenty, w tym pierwsze w historii Polski Ustawy Morską i Leśną. W Knyszynie dokonał również żywota – król Zygmunt August zmarł w swojej tutejszej rezydencji 7 lipca 1572 roku. O tych wydarzeniach przypomina dziś pomnik monarchy stojący w samym centrum miejskiego rynku.
Wielkie nazwiska w historii starostwa
Złota era Knyszyna nie zakończyła się wraz z wygaśnięciem dynastii Jagiellonów. W 1574 roku kolejny król, Henryk Walezy, nadał starostwo i leśnictwo knyszyńskie Janowi Zamoyskiemu – późniejszemu Kanclerzowi i Hetmanowi Wielkiemu Koronnemu, jednej z potężniejszych postaci w historii Rzeczypospolitej.
W kolejnych stuleciach funkcja starosty knyszyńskiego trafiała w ręce wybitnych Polaków. Urząd ten sprawowali m.in. Stanisław Małachowski (Marszałek Sejmu Wielkiego) oraz generał wojsk napoleońskich Wincenty Krasiński wraz ze swoim synem Zygmuntem Krasińskim – jednym z trzech największych wieszczów polskiego romantyzmu. To właśnie Krasińscy wybudowali elegancki zameczek w położonej tuż obok Knyszyna siedzibie starostwa, w miejscowości znanej dziś jako Knyszyn-Zamek.
Choć oryginalna rezydencja Krasińskich uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej, do dziś przetrwały jej historyczne fundamenty i obszerne piwnice. Na nich wzniesiono nowszy, prostszy budynek, w którym obecnie mieści się siedziba Hodowli Zarodowej Zwierząt – instytucji będącej bezpośrednim prawnym i tradycyjnym spadkobiercą dawnego Królewskiego Starostwa Knyszyńskiego.
Spacer z historią i biesiada przy stolikach KGW
Niedzielne obchody pokazały, że bogata historia Knyszyna wciąż stanowi żywy element tożsamości lokalnej społeczności. Tradycja sprzed wieków powróciła na ulice miasteczka w atrakcyjnej, edukacyjnej formie.
Uroczystego otwarcia obchodów dokonał burmistrz Krzysztof Chowański, przekazując symboliczny Klucz do bram miasta i inaugurując spacer historyczno – kulinarny. Grupy rekonstrukcyjne w dbałych o detale strojach z epoki odtworzyły klimat dworu Jagiellonów, przybliżając zgromadzonym kulisy funkcjonowania dawnej rezydencji królewskiej.
Zwieńczeniem uroczystości była wielka biesiada przygotowana przez lokalne koła gospodyń wiejskich. Kulminacyjnym punktem części kulinarnej stała się premiera nowego, wyjątkowego przysmaku. Kulinarne tradycje miasta wzbogaciły się bowiem o boniaki – nową potrawę regionalną wypiekaną w Knyszynie, która została oficjalnie zaprezentowana właśnie w październiku 2026 roku. Są to tradycyjne bułeczki (lub pierogi)inspirowane postacią królowej Bony Sforzy. Ich unikalna receptura bazuje na składnikach, które włoska monarchini sprowadziła do Polski – wypieki powstają z dodatkiem aromatycznej włoszczyzny, ziół oraz świeżych warzyw.
Po uroczystym skosztowaniu pierwszego boniaka przez aktorkę wcielającą się w postać „Królowej Bony”, organizatorzy zaprosili wszystkich mieszkańców i gości na wspólną degustację oraz zabawę przy stołach uginających się od lokalnych specjałów, na czele z tradycyjnymi knyszami oraz nowym królewskim przysmakiem.
Dziś Knyszyn jest kameralnym, liczącym około 3 tysiące mieszkańców miasteczkiem malowniczo położonym nad rzeką Jaskranką. Choć skala miejscowości zmieniła się na przestrzeni wieków, jej królewski rodowód, dumne dziedzictwo oraz unikalne tradycje kulinarne sprawiają, że Knyszyn pozostaje jedną z najciekawszych historycznie perełek na mapie województwa podlaskiego.
(Ewa Bochenko)

