Jak wyglądał Białystok, gdy między drewnianymi domami zaczynały wyrastać pierwsze wielkie osiedla? Jak wyglądało codzienne życie mieszkańców miasta u schyłku PRL-u? Odpowiedzi na te pytania kryją się w tysiącach fotografii wykonanych ponad 40 lat temu przez Janusza Kalinowskiego. Teraz ten niezwykły zapis historii miasta ma zostać zabezpieczony i udostępniony szerokiej publiczności dzięki projektowi, który otrzymał znaczące dofinansowanie z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Białostocki Ośrodek Kultury rozpocznie realizację przedsięwzięcia pod nazwą „Miastowieś Białystok”, którego celem jest digitalizacja, opracowanie i publikacja ogromnego archiwum fotograficznego dokumentującego miasto na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Na realizację zadania przyznano 182,2 tys. zł ministerialnego wsparcia, a całkowita wartość projektu przekracza 266 tys. zł.
Najcenniejszym elementem przedsięwzięcia jest kolekcja około sześciu tysięcy negatywów autorstwa Janusza Kalinowskiego. To fotografie powstałe w okresie, gdy Białystok przechodził jedną z największych przemian urbanistycznych w swojej historii.
Na zdjęciach można odnaleźć świat, którego w dużej mierze już nie ma. Utrwalono na nich zanikającą drewnianą zabudowę miasta, fragmenty dawnych Chanajek, rozwijające się osiedla z wielkiej płyty, ulice, place i codzienność mieszkańców żyjących w realiach późnego PRL-u. Dla historyków, urbanistów czy socjologów będzie to niezwykle cenne źródło wiedzy o przemianach społecznych i przestrzennych zachodzących w stolicy Podlasia.
Wartość kolekcji wykracza jednak daleko poza dokumentację architektoniczną. To również zapis codziennego życia mieszkańców, ich zwyczajów, sposobów spędzania wolnego czasu i funkcjonowania miasta w okresie, który dla młodszego pokolenia jest już historią.
Realizacja projektu została rozłożona na dwa lata. W pierwszym etapie negatywy zostaną profesjonalnie zeskanowane zgodnie ze standardami stosowanymi przez Narodowe Archiwum Cyfrowe. Następnie cały zbiór zostanie opisany, opracowany i przygotowany do publikacji w ogólnodostępnych bazach cyfrowych.
Pierwsze efekty prac mieszkańcy mają zobaczyć już pod koniec 2026 roku. Fotografie będą dostępne m.in. w Podlaskiej Bibliotece Cyfrowej oraz w serwisach archiwów społecznych. Dzięki temu unikalne materiały będzie można przeglądać nie tylko w Białymstoku, ale również z dowolnego miejsca w kraju i za granicą.
Projekt przewiduje również rozwój zaplecza technicznego Białostockiego Ośrodka Kultury. Pracownia digitalizacji zostanie doposażona w specjalistyczny sprzęt komputerowy i urządzenia skanujące, a same negatywy trafią do profesjonalnych opakowań archiwalnych, które pozwolą bezpiecznie przechowywać je przez kolejne dekady.
Na tym jednak działania się nie zakończą. W 2027 roku planowane są warsztaty fotograficzne dla młodzieży inspirowane sposobem pracy Janusza Kalinowskiego. Powstanie także specjalny album prezentujący wybrane fotografie wraz z komentarzami, opisami historycznymi oraz wspomnieniami autora.
Historia samego odkrycia archiwum jest równie interesująca jak zdjęcia. Pierwsza część fotografii trafiła przed laty do Białostockiego Ośrodka Kultury za pośrednictwem prywatnego kolekcjonera. Po ich udostępnieniu i prezentacji na wystawach udało się ustalić autora kadrów. Dopiero później okazało się, że Janusz Kalinowski przechowuje znacznie większy zbiór dokumentujący dawny Białystok.
Dzięki realizacji projektu mieszkańcy zyskają dostęp do jednego z najciekawszych fotograficznych świadectw historii miasta. To szansa nie tylko na zachowanie bezcennego dziedzictwa, ale także na spojrzenie na Białystok sprzed kilkudziesięciu lat oczami człowieka, który dokumentował jego codzienność w czasie wielkich przemian.
(Piotr Walczak / Wideo: Karol Jurczak)