17 września przypada 87. rocznica sowieckiej agresji na Polskę, a Białystok kolejny raz stanie się jednym z ważnych miejsc obchodów Światowego Dnia Sybiraka. Muzeum Pamięci Sybiru przygotowało program, który wykracza daleko poza jedną uroczystość. W najbliższych dniach będą premiery, spotkania, spektakl, warsztaty i wyjątkowe oprowadzanie z udziałem Sybiraków. Jednym z najbardziej nietypowych punktów będzie również prezentacja portalu wykorzystującego sztuczną inteligencję do przeszukiwania dokumentów z sowieckich archiwów Azji Środkowej.
Światowy Dzień Sybiraka obchodzony jest 17 września, w rocznicę wkroczenia Armii Czerwonej na terytorium II Rzeczypospolitej w 1939 roku. W Białymstoku tegoroczne obchody zostały rozłożone na kilka dni i łączą oficjalne uroczystości z wydarzeniami, których wspólnym mianownikiem jest pamięć o losach deportowanych oraz próba przybliżenia tej historii kolejnym pokoleniom.
Najbliższym wydarzeniem będzie wtorkowa premiera audiobooka „Była taka rodzina”. 15 września o godz. 18 w Muzeum Pamięci Sybiru wspomnienia Henryki Bogusławskiej przeczyta Katarzyna Herman. Książka przedstawia losy rodziny doświadczonej sowieckimi represjami, a nowa wersja przenosi tę historię do formatu audio.
Wojciech Śleszyński, dyrektor Muzeum Pamięci Sybiru, podkreśla, że wybór właśnie tych wspomnień ma również symboliczne znaczenie.
To właśnie z panią Henryką Bogusławską pan Tadeusz Truskolaski symbolicznie uderzył po raz pierwszy w dzwon. I nieprzypadkowo też jej wspomnienia jako pierwsze wspomnienia kobiece wybraliśmy na audiobook. A kto czyta? No świetnie znana Białostoczanka, czyli Katarzyna Herman – mówi Wojciech Śleszyński.
Dzień później muzeum przenosi część swojej działalności do Warszawy. 16 września w Sejmie RP odbędzie się prezentacja portalu wykorzystującego dokumenty pochodzące z Azji Środkowej. Projekt ma szczególne znaczenie dla badań nad losami deportowanych, ponieważ część sowieckich materiałów archiwalnych pozostaje niedostępna, podczas gdy dokumenty zachowane w krajach Azji Centralnej mogą zawierać informacje dotyczące Polaków zesłanych na Wschód.
Według dyrektora Muzeum Pamięci Sybiru nowy projekt połączy zgromadzone dokumenty z możliwościami sztucznej inteligencji. Użytkownik będzie mógł zadać pytanie dotyczące konkretnej osoby czy rodziny, a system ma wyszukiwać odpowiednie informacje w dokumentach sporządzonych w języku rosyjskim.
Nie założyliśmy rąk, nie czekamy aż Rosja nam udostępni dokumenty, tylko korzystamy z tych dokumentów, do których mamy dostęp – wyjaśnia Wojciech Śleszyński.
17 września przypada główny dzień obchodów. Program rozpocznie się od złożenia kwiatów pod Pomnikiem-Grobem Nieznanego Sybiraka przy kościele pw. Ducha Świętego o godz. 11.30. Kwadrans później zaplanowano złożenie kwiatów pod pomnikiem upamiętniającym ofiary sowieckich deportacji przy ul. R. Traugutta. Główne uroczystości rozpoczną się o godz. 12 przy pomniku upamiętniającym Bohaterskie Matki Sybiraczki na terenie Muzeum Pamięci Sybiru.
Tego samego wieczoru pamięć o ofiarach deportacji zostanie przedstawiona w formie audiowizualnej. O godz. 21 na fasadzie muzeum od strony ul. Poleskiej zostanie wyświetlony mapping „17.09 Pamiętamy”.
Tadeusz Truskolaski przypomina, że data 17 września ma dla Białegostoku szczególne znaczenie nie tylko ze względu na rocznicę sowieckiej agresji.
17 września to piąta rocznica otwarcia właśnie Muzeum Pamięci Sybiru. Można powiedzieć, że to jest pięć lat wielkich sukcesów i ciągle to powtarzam, że jest to instytucja, której realizacja i działanie budzi jedynie można powiedzieć aplauz, podziw czy też uznanie wśród wszystkich osób, które tutaj przyjeżdżają – mówi Tadeusz Truskolaski.
Obchody nie kończą się jednak wraz z głównymi uroczystościami. 18 września o godz. 18 w Muzeum Pamięci Sybiru zostanie pokazany spektakl „Zapiski Oficera Armii Czerwonej”, oparty na powieści Sergiusza Piaseckiego. Dzień później, 19 września o godz. 13, najmłodsi i młodzież będą mogli wziąć udział w warsztatach edukacyjnych „Przyszli o świcie”. Udział w warsztatach jest biletowany.
Najbardziej osobisty charakter będzie miało wydarzenie zaplanowane na 20 września. Tego dnia zwiedzający będą mogli przejść specjalną ścieżkę po wystawie stałej razem z Sybirakami. Oprowadzania rozpoczną się o godz. 10.45 i 11.45, a każda grupa może liczyć maksymalnie 25 osób. Wstęp kosztuje 15 zł.
To właśnie bezpośredni kontakt ze świadkami historii ma być jednym z najmocniejszych elementów tegorocznego programu. Sybiracy nie będą podczas tego wydarzenia jedynie bohaterami opowieści znajdujących się na muzealnych planszach czy w dokumentach. Sami opowiedzą o deportacji, życiu na zesłaniu i losach rodzin.
Jeden dzień w roku nasi Sybiracy, oczywiście przy pomocy naszych pracowników, zamieniają się w przewodników. To oni będą oprowadzać nas po wystawie. Już dzisiaj zapraszam, żeby zapisywać się na to wyjątkowe oprowadzanie, gdzie sami Sybiracy opowiedzą o swoich losach – zachęca Wojciech Śleszyński.
Równolegle w miejskiej przestrzeni nadal można oglądać wystawę plenerową „Przeszłość oczami teraźniejszości. Białystok ’39”. Dziewięć tablic ustawionych w różnych punktach miasta pozwala porównać wygląd przedwojennego Białegostoku z tym, jak te miejsca prezentują się obecnie. Ekspozycja pozostanie dostępna do 27 września.
W tegorocznym programie szczególnie mocno wybrzmiewa więc połączenie dwóch sposobów opowiadania o przeszłości. Z jednej strony są uroczystości rocznicowe, miejsca pamięci i bezpośrednie świadectwa Sybiraków. Z drugiej – nowoczesne sposoby docierania do źródeł historycznych, w tym cyfrowe archiwa i narzędzia wykorzystujące sztuczną inteligencję.
Tak jak mówię, spotkań będzie bardzo dużo – podkreśla Tadeusz Truskolaski.
Wśród wydarzeń znalazły się również propozycje skierowane do osób, które chcą poznać historię Sybiraków poprzez kulturę. Audiobook Henryki Bogusławskiej, spektakl „Zapiski Oficera Armii Czerwonej” czy wystawa „Białystok ’39” pokazują, że pamięć historyczna może być przekazywana za pomocą bardzo różnych form. Nie wszystkie wymagają wielkich uroczystości – czasem wystarczy osobiste świadectwo albo dobrze opowiedziana historia.
Program tegorocznych obchodów pokazuje też, jak zmienia się sposób pracy Muzeum Pamięci Sybiru. Placówka nie ogranicza się do gromadzenia i prezentowania materiałów, ale rozwija własne projekty badawcze, cyfrowe narzędzia i formy docierania do odbiorców. Szczególnie interesującym przykładem jest portal oparty na dokumentach z Azji Środkowej, który ma ułatwiać poszukiwanie informacji o deportowanych.
17 września pozostaje jednak przede wszystkim dniem pamięci. 87 lat po sowieckiej agresji Białystok przypomina o wydarzeniu, które rozpoczęło dla setek tysięcy obywateli polskich drogę do represji, deportacji i zesłania. Tegoroczny program pozwala spojrzeć na tę historię zarówno przez pryzmat oficjalnych obchodów, jak i indywidualnych losów konkretnych rodzin.
Najważniejszym miejscem wydarzeń pozostaje Muzeum Pamięci Sybiru, ale tegoroczne obchody wychodzą daleko poza jego mury. Pamięć pojawia się w miejskiej przestrzeni, w teatrze, audiobooku, cyfrowym projekcie i przede wszystkim w opowieściach osób, które same doświadczyły zesłania. Właśnie dlatego tegoroczny Światowy Dzień Sybiraka w Białymstoku będzie miał nie tylko wymiar rocznicowy, ale również edukacyjny i międzypokoleniowy.
(Piotr Walczak / Wideo: Karol Jurczak)